تحليل موسيقى آذربايجان



قوپوز (ساز عاشيق هاى آذربايجان و مادر سازهاى آذربايجان) 
بدنه طنين قوپوز آذربايجان ، همانند دوتار ، به گلابى شباهت دارد كه به دو نيم شده باشد . انحناى بدنه طنين از ٩ شيار تشكيل ميشود ، در حالى كه قسمت مسطح آن داراى سه شيار است . اين قسمت گاهى يك پارچه است . شيارهاى انحناى بدنه طنين معمولا نسبت به هم مجزا هستند . دسته ساز نيز يك پارچه است يا مشتمل بر دوقسمت مجزّا است . قسمت مجزّا دسته را به بدنه طنين وصل ميكند . درون دسته ساز گاهى خالى است و در آن توشله هاى ريزى وجود دارند كه به هنگام اجرا و تكانِ ساز به جداره درونى آن ميخورند و صداى غير مشخصى ايجاد ميكنند . دسته ساز داراى ١٤ يا ١٥ پرده است و گاهى ١٩ پرده دارد (قوپوز عاشيق رحيم نظرى) از اين تعداد ٤ گوشى روى جايگاه گوشى ها و ٥ گوشى در طرف چپ مستقرند . انحناى بدنه طنين ، دسته و گل دسته گاهى با صدف هاى سفيد منبّت شده در طرح گل و بوته مزيّن و مرصّعند (قوپوز عاشيق رسول قربانى) روى قسمت مسطح بدنه طنين ٥ يا ٧ سوراخ ريز صوتى متقارناً وجود دارند . تعداد اين سوراخ هاى متقارن مى تواند از ٩ تا ١١ متغيّر باشد . هر يك از جوانب فوقانى بدنه طنين نيز گاهى سه سوراخ ريز صوتى دارد
منبع : كتاب سازهاى ايران / محمّد تقى مسعوديه


اطلاعات تكميلى درباره قوپوز 
قوپوز داراى ٩ سيم فولادى است . هر سه سيم كوك واحد دارند . در حالى كه كوك سيم هاى زير و بم ثابتند ، كوك سيم هاى ميانه ، بنا به قطعات مورد اجرا ، تغيير مى يابند . سيم ها از روى شيطانك ، دسته و خرك ، كه در قسمت تحتانى روى بدنه طنين ، بر سيم بست ، محكم نصب ميشوند . سيم بست معمولا عبارت از صدفى است ذوزنقه اى شكل . بدنه طنين قوپوز از چوب درخت توت ، و دسته و گوشى ها از چوب گردو و گاهى از چوب درخت سقّز ساخته ميشوند . 


در موسيقى آذربايجان عاشيق كيست؟ 
به نوازندگان ساز قوپوز در اقوام تُرك عاشيق گفته ميشود . قوپوز انحصاراً به عاشيق تعلق دارد . اهميت قوپوز براى عاشيق تا حدى است كه ساز جنبه تقدّس دارد. بنا به گفته عاشيق حسن اسكندرى ، هر گاه عاشيق ساز خود را از دست دهد ، او جان خود را از دست داده است . اهميت ساز عاشيق در دِئيشماخ يا دِئيشمه به خوبى مشهود است . دئيشمه يعنى مناظره يا بگو مگو . 
عاشيق معمولا ساز خود را به ديوار وصل ميكند . هر گاه عاشيقى قوپوز خود را بالاى ساز عاشيق ديگرى قرار دهد ، اين عمل او به معنى دئيشماخ يا دئيشمه تلقّى ميشود . در اين صورت دو عاشيق در جمع حضار به مناظره ميپردازند . واژه عاشيق (آشيق) معنى قاب بازى يا نرده بازى دارد ، اولين گوشى در قسمت تحتانى جايگاه گوشى ها عاشيق نام دارد ، مع هذا ، مقام و موقعيت عاشيق خود در اين مفهوم توجيح كننده است . عاشيق به توده مردم عشق مى ورزد و توده مردم به او . كار عاشيق توصيف آداب و رسوم ، زندگى روزمره و بيان شادى ها و آلام توده است . رپرتوار (مجموعه قطعاتي كه نوازنده آمادگى اجراى آن را دارد) عاشيق مشتمل بر تعدادى داستان يا منظومه است كه معمولا تثبيت شده اند . به عاشيق (اوزان) هم نيز ميگويند . مفهوم اوزان بسيار قديمى است . اين مفهوم امروزه همچنان نزد تركمن هاى ايران و در تركيه متداول است . به قوپوز درآذربايجان قرن چهاردهم اوزان مى گفتند .



منبع : كتاب سازهاى ايران / محمد تقى مسعوديه



جهت کسب اطلاعات بیشتر با آموزشگاه ما تماس حاصل نمایید.
آموزشگاه موسيقى آکورد - بهترین آموزشگاه موسیقی شرق تهران
آدرس آموزشگاه موسیقی: بالاتر از فلکه اول تهرانپارس، خیابان ۱۱۹ (عادل)، نبش خیابان ۱۵۰ غربی، پلاک ۱، واحد ۲
شماره تماس: 02177735603